Vlak langs een reusachtige lus in de Rijn ligt het grootste aaneengesloten wijnbouwgebied van de Midden-Rijn: de Bopparder Hamm. De naam is afgeleid van het Latijnse woord "hamus", dat zoveel als "haak" betekent en betrekking heeft op de S-vorm van deze beroemde lus in de Rijn. Per jaar wordt hier ongeveer 600.000 liter wijn geproduceerd, bijna uitsluitend Riesling.

Een mijlpaal in de geschiedenis van het Frankische dorp Castell was 6 april 1659: toen liet Georg Körner, een hoge ambtenaar van het grafelijke landgoed Castell, aan de voet van de Schlossberg in Castell nieuwe wijnstokken planten. Maar het waren geen gewone stokken: een koerier had de dag daarvoor "25 Oostenrijkse loten" uit het dorp Obereisenheim naar Castell gebracht.

Steiler gaat niet, zelfs niet aan de Mosel : met een hellingsgraad van maximaal 60 graden is de Calmont de steilste wijnberg van Europa. De ruim 290 meter hoge helling tussen de Moezeldorpjes Bremm en Ediger-Eller ontstond 400 miljoen jaar geleden in het tijdperk Devon en bestaat uit verweerde leisteen, kwartsiet en grauwak.

Ze zijn het symbool van de Weinbauregion Saale-Unstrut : de wijnberghuizen. In geen enkele andere regio van Duitsland kun je zo'n hoge dichtheid aan huizen, hutten en soms zelfs echte villa's aantreffen. De streek telt een paar honderd wijnberghuisjes, waaronder regelrechte juweeltjes uit bepaalde perioden.

Waar vandaag de dag een uitstekende Riesling groeit, werd ooit kopererts gewonnen: de wijnberg Schlossböckelheimer Kupfergrube was tot 1901 precies wat de naam al zegt, namelijk een kopergroeve. In 1901 begon de Pruisische staat met het wijnbouwdomein; het terrein van Gut Hermannsberg aan de Nahe werd aangekocht. Twee jaar daarna werden de eerste rieslingstokken geplant.

Dit is werkelijk de bakermat van de wijnbouw in Saksen: in de wijngaard Hoflößnitz vierden de Saksische keurvorsten de wijnoogst, en hier is de beroemde "Sachsenkeule" uitgevonden, een elegante, voor de regio typische, knotsvormige wijnfles. Bovendien kan men hier bogen op 600 jaar wijnbouwtraditie.

Een echt monument voor de betekenis van de wijnhandel aan de Mosel , dat is de jugendstil-stad Traben-Trarbach aan de Midden-Moezel. Rond 1900 was het stadje in het Moezeldal, op het Franse Bordeaux na, de belangrijkste wijnhandelsstad ter wereld. Om voor voldoende opslagruimte te zorgen, werden er onder grote delen van de stadskern kelders gebouwd.

Naar alle waarschijnlijkheid is dit de oudste afbeelding van een "Bocksbeutel": in het midden van het stichtingsreliëf van de wijngaard Juliusspital staat tussen de voeten van de bezoekers een kolfvormige fles. Wellicht een fles voor een medicijn, maar misschien ook een "Bocksbeutel"; het reliëf wordt beschouwd als oudste bewijs voor het voorkomen van een "Bocksbeutel"-achtige wijnfles in de nieuwe tijd.

Bij het beroemde champagnemerk Veuve Cliquot had hij de mosterd gehaald, en op 1 juli 1826 begon Georg Christian von Kessler in Esslingen aan de Neckar de eerste handel met mousserende wijn van Duitsland. De ondernemer had de fijne kneepjes van het vak in de champagnestreek geleerd. Na tien jaar had Kessler al ongeveer een half miljoen flessen verkocht.

Er zijn maar weinig gebouwen die zo treffend symbool staan voor eeuwenoude wijncultuur als het Kloster Eberbach bij Eltville in de Rheingau . Het klooster Eberbach werd in een hoog tempo het grootste en belangrijkste klooster van Duitsland – dankzij het druivennat. De wijnstokken van het ras pinot noir (Spätburgunder), die uit Bourgondië waren meegenomen, werden het eerste exportsucces van de wijncultuur in de Rheingau.

Nergens in Duitsland is er zo veel gedaan om de geschiedenis van de wijnbouw te behoeden als in het Kloster Lorsch aan de hessischen Bergstraße . Ontelbare plaatsen, tot Baden , Franken en Rheinhessen aan toe, kunnen de sporen van hun wijnbouwgeschiedenis tot aan de vroege middeleeuwen volgen, dankzij het Kloster Lorsch , dat tegenwoordig UNESCO-Weltkulturerbe is.

Hij is beroemd vanwege Hildegard von Bingen , maar de Disibodenberg in Odernheim aan de Nahe heeft ook een wijnbouwgeschiedenis van jewelste: de oudste wijnstokken van Duitsland. Op de zuidelijke helling van de Disibodenbergs zijn er sporen van Romeinse wijnstokken, en sinds de elfde eeuw staan er onafgebroken wijnstokken op de wijnberg van het klooster.

De prikkelende, mousserende sekt heeft in Mainz een lange traditie. De voormalige sekthandel Kupferberg in de wijk Kästrich van Mainz telt zestig keldervertrekken op zeven onderaardse etages. Het is de diepste sektkelder ter wereld. Bij werkzaamheden aan de Kupferberg-kelders kwamen er talrijke voorwerpen te voorschijn, waarvan er een aantal 2000 jaar oud is.

Sinds de Romeinen naar de Rijn kwamen, is Worms wijnstad. In de middeleeuwen sprak het Nibelungenlied vol lof over de goede wijn aan het koninklijke bourgondische hof in Worms. In de eeuwen daarna bleef de wijn uit deze streek uitermate populair onder de geestelijke en wereldlijke regenten in Worms en ver daarbuiten. Bijzonder bekend zijn de wijnen die afkomstig zijn van de wijnberg Liebfrauenstift-Kirchenstück.

De bakermat van de wijnbouwcoöperatie is Mayschoß aan de Ahr . Op 20 december 1869 stichtten achttien wijnbouwers hier de eerste wijnbouwcoöperatie in de geschiedenis van de wijnbouw. De wijnbouwersorganisatie heeft tegenwoordig 320 leden die op een oppervlakte van 121 hectare druiven telen. Op rond 60 procent daarvan groeit in het Rotwein-Land Ahr Spätburgunder (pinot noir), op 20 procent riesling.

De "Glöck" is een van de beroemdste delen van de helling "Roter Hang" en bovendien een van de oudste wijngaarden van Duitsland. Dat wordt aangetoond door een schenkingsakte uit het jaar 742. Zijn naam heeft de wijnberg ongetwijfeld te danken aan de kerk en de kerkklokken – maar of het van het klokkenspel komt, of van de klokkenluider die werd betaald met wijn van de wijnberg, dat is niet helemaal duidelijk.

De historische wijnhijskraan is een monument van de wijncultuur en tegelijkertijd het symbool van de wijn- en cultuurstad Oestrich-Winkel. De hijskraan is een met donkere planken bekleed vakwerkgebouw dat aan de oever van de Rijn staat; hier wordt tastbaar met welke techniek schepen lang geleden geladen en gelost werden. Oestrich was 350 jaar lang administratieve zetel en hijskraanlocatie. Van hieruit ging de wijn uit de Rheingau in vaten de wijde wereld in.

De wijnbouw van de middeleeuwen tot nu – nergens wordt dat zo duidelijk gemaakt als in het openluchtmuseum van Bad Sobernheim aan de Nahe . Het museum bestaat sinds 1973 en ligt in het idyllische Nachtigallental. Met een oppervlakte van 35 hectare en rond de 60.000 bezoekers per jaar is het het grootste in zijn soort in Rheinland-Pfalz . Aan de hand van woon- en bedrijfsgebouwen van de wijnbouwers en een wijnberg die in het bezit van het museum is, wordt het verleden weer tot leven gewekt.

In dit landschap geven wijnpersen de weg aan: tussen Öhringen en Pfedelbach stonden ooit acht wijnpersen. Deze heetten Pfaffenkelter, Meisenkelter of Wacholderkelter, en de meesten zijn verdwenen; alleen stenen uit de wijnpersen doen er nog aan denken, en een wandelroute die de oude plaatsen met elkaar verbindt.

Hier zijn de wijnstokken echte veteranen: de wijnberg "Rhodter Rosengarten" is al meer dan 400 jaar oud en levert nog steeds wijn op. Volgens de overlevering bestond de wijngaard in het wijndorpje Rhodt unter Rietburg al voor de Dertigjarige Oorlog, die tussen 1618 en 1648 plaatsvond.

Onder een rood dak ligt in de wijnbergen aan de rand van het kuuroord Bad-Dürkheim een echte schat verborgen: een bijna 2000 jaar oude wijnperserij uit de Romeinse tijd. De perserij is uniek in zijn soort tussen de zuidelijke Palts en de Mosel . Deze vondst werd in 1981 gedaan tijdens graafwerkzaamheden in het kader van een ruilverkaveling, vlak bij de wijk Ungstein, en was een regelrechte sensatie.

Het is de oudste bewaard gebleven wijn ter wereld – en de wijn is nog steeds vloeibaar. Het Historische Museum van de Pfalz in Speyer bezit een van de grootste wijnculturele schatten van Duitsland: wijn uit circa 325 n.Chr., in een groengele, cilindervormige glazen fles met twee oren in de vorm van dolfijnen.

Hier vertrapten de Romeinen ooit Moezeldruiven – en wel letterlijk: in Piesport aan de Mosel is de grootste Romeinse wijnperserij ten noorden van de Alpen gevonden. De vondst werd bij een ruilverkaveling in 1985 gedaan. Aan de voet van de beroemde steile helling "Piesporter Goldtröpfchen" kwam er een 44 bij 20 meter groot complex uit de vierde eeuw n.Chr. tevoorschijn.

Ze zijn een echte trekpleister, alhoewel er vandaag de dag nog maar eentje te zien is: de grote vaten in het Heidelberger Schloss . Ook de theoloog en heksenjager Anton Praetorius bewonderde na een bezoek aan Heidelberg een van de vier vaten die tussen 1591 en 1751 werden gemaakt. Het oudste is het zogeheten Johann-Casimir-vat met een inhoud van 127.000 liter.

Dit was de bestemming van de legendarische ruiter die de eerste Spätlese veroorzaakte: Schloss Johannisberg bij Geisenheim in de Rheingau . Sinds het jaar 817 vindt hier wijnbouw plaats en sinds een jaar of 300 domineert de Riesling. Zodoende is de wijngaard een monument voor de verspreiding van de Riesling. De wijnberg ligt precies op de 50e breedtegraad, die hier met een zuil midden tussen de wijnstokken is gemarkeerd.

Het allerbeste van Saksen – dat is op Schloss Wackerbarth altijd al het motto geweest. Dat begon al bij veldmaarschalk en rijksgraaf Christoph August von Wackerbarth en staat ook nu nog hoog in het vaandel van het wijnpark, het eerste in Europa. Schloss Wackerbarth staat tot ver buiten de grenzen van Sachsens bekend om zijn uitstekende, wijnen waaronder eersteklas mousserende wijnen.

De mousserende wijn met de rode capsule staat symbool voor Duitsland: Rotkäppchen Sekt. De broers Moritz en Julius Kloss begonnen samen met hun vriend Carl Foerster op 26 september 1856 in Freyburg aan de Unstrut de wijnhandel Kloss und Foerster. Ze lieten de eerste sektkurken op 17 juni 1858 knallen.

Deze kelder is werkelijk reusachtig: de wijnkelder beslaat een oppervlakte van 4557 vierkante meter onder de Bischöflichen Residenz in Würzburg . Het grootse gebouw dat erboven staat is een zeer opmerkelijk barokkasteel, dat met zijn spiegelkabinet en zijn trappenhuis met Tiepolo-plafondfresco's in 1981 door de Unesco tot werelderfgoed werd verklaard.

In de rococotijd was het helemaal in: geschreven of getekende albums die over wijn of de jacht gingen. Voor de poorten van Naumburg, in Blütengrund bij de wijk Großjena, bevindt zich zo'n album in een buitengewone variant: twaalf levensgrote reliëfs van bonte zandsteen met een lengte van bijna 200 meter.

Op de resten van een vulkaan die sinds 15 miljoen jaar is uitgeblust, worden in Ihringen bij de Kaiserstuhl druiven geteeld die op de lava uitstekend gedijen. Sinds het jaar 962 wordt er in deze gemeente bij de Kaiserstuhl wijn aangebouwd, misschien zelfs wel langer. Waarschijnlijk deden de Romeinen hier al aan druiventeelt, per slot van rekening is de Kaiserstuhl de zonnigste en warmste wijnstreek van Duitsland.

Wijn en kunst vormen hier een unieke combinatie: op het themapad "Wein und Stein" in Heppenheim aan de Bergstraße wordt de cultuurgeschiedenis van de wijn verteld aan de hand van kunstwerken. Op een lengte van 6,9 km staan er in totaal 70 werken rondom het onderwerp wijnbouw – en dat is naar alle waarschijnlijkheid een record in Europa. Je kunt er hele dagen doorbrengen en er nog steeds wat bijleren.

Ze zijn de maatstaf voor het voortschrijden van de dag en al zo oud als de mensheid: tot het begin van de negentiende eeuw stonden zonnewijzers synoniem voor klokken, andere bestonden er niet. Het principe is eenvoudig: parallel aan de as van de aarde wordt een staaf verankerd, die een schaduw werpt op een plaat die in de wijnberg is gemonteerd en de stand van de zon aangeeft, en zodoende de uren of minuten.

In het Bodenmeer groeien de zuidelijkste wijnstokken van Duitsland: op Reichenau, dat vandaag de dag beter bekend staat als "groente-eiland". De wijnbouw was eeuwenlang de economische basis voor de boeren. De eerste wijnstokken werden in het jaar 818 geplant door Hatto der Eerste, de abt van het klooster Reichenau. Het water van het Bodenmeer slaat warmte op die vervolgens in de herfst en de winter aan de wijnbergen wordt afgegeven.

Aan de "torkel", de wijnpers, heeft dit museum zijn naam te danken: "Heilig Geist Torkel". Het bevindt zich sinds 1961 in het voormalige Heilig-Geist-ziekenhuis in Meersburg. In de oorkonden werd al in 1324 vermeld dat er in Meersburg wijnbouw plaatsvond. De teeltoppervlakte is tegenwoordig rond de 120 hectare, met een opbrengst van ongeveer een miljoen liter wijn. De druiven worden tot op een hoogte van 500 meter geteeld en gedijen uitstekend dankzij het milde klimaat van het Bodenmeer.

De een is de oudste wijnberg met een eigen ligginsaanduiding, de andere is de oudste spitaalwijngaard van Duitsland: van de druiven van de een is eeuwenlang in het Bürgerspital "Heiliger Geist" gemaakt, en ook nu nog gaan de twee plaatsen een symbiose aan – in het Bürgerspital ligt een van de oudste nog vloeibare wijnen van Duitsland: een "Stein-wijn" van de beroemde jaargang 1540.

Hier deed ooit de legendarische Götz von Berlichingen aan wijnbouw: 45 jaar voerde de Frankische rijksridder "met ijzeren hand" het bewind over de burcht Hornberg bij Neckarzimmern. De ridder, die bekend is geworden door de gevechten die hij in de Duitse boerenoorlog leverde, deed aan druiventeelt op zijn burcht. Dat was zo'n succes dat zelfs het keizerlijke hof in Wenen zijn Neckar-wijn kocht.

Het convent van de augustijner nonnen bij Dernau is het oudste klooster aan de Ahr . Het Kloster Marienthal werd gesticht in 1137, en blijkbaar hadden de gelovige vrouwen geen gemakkelijk leven: in de annalen is er sprake van processen en ruzies met aangrenzende gemeentes, en de Hubach stroomde regelmatig over.

De erfenis van de Romeinen is hier tastbaar: de oorsprong van de oudste wijnkelder van Duitsland in de wijngaard van de Vereinigte Hospitien in Trier ligt in het jaar 330. Er stonden hier toen aan de oever van de Moezel twee grote pakhuizen, de zogeheten horrea. De tot acht meter hoge muren met baksteenlagen zijn tot op de dag van vandaag bewaard gebleven.

De god Bacchus zit al in de naam van deze stad: de naam Bacharach komt naar verluidt van het Keltische "Baccaracum", wat staat voor het landgoed van Baccarus, of het Latijnse "Bacchi ara", en dat betekent "altaar van Bacchus". De wijngeschiedenis heeft ook zijn stempel op het uiterlijk van de stad gedrukt: talrijke oude vakwerkhuizen rondom het historische marktplein zijn daar het bewijs van.

Hier werd de eerste kwaliteitswijn van de Pfalz gemaakt, en van hieruit werd een doorslaggevende bijdrage geleverd aan het Duitse en wereldwijde wijnbouwbeleid. Geen enkele andere stad heeft daarom zo zeer het recht om de naam "hoeder van de wijnbouwcultuur" te dragen als het Paltische Deidesheim, met zijn 2000 jaar oude wijnbouwtraditie.